نویسنده:حسن ابراهیم‏زاده
 
مرجعیت موهبتی است الهی که ریشه در تاریخ اسلام و تشیع دارد. دستور به افتاء از سوی پیامبر اکرم‏صلی الله علیه وآله و ائمه اطهارعلیهم السلام به برخی از صحابه و یاران، مقوله‏ای است انکارناپذیر که ده‏ها روایت از فرق و مذاهب مختلف اسلام مؤید آن است . نهاد مرجعیت در طول تاریخ، نهادی مستقل، برخاسته از مردم، با مردم و مورد حمایت همه جانبه مردم بوده و هست . این نهاد نه تنها نهادی موروثی و طبقاتی نبوده و هر کس از هر طبقه و هر قشری پس از گذراندن مراحل علوم متداول حوزوی و احراز صلاحیت علمی و معنوی بر آن دست می‌‏یازد، بلکه از زاویه‏ای دیگر نوعی انتخاب آزاد از سوی مردم به شمار می‏رود .
در بینش اسلامی مردم آزادند که میان اجتهاد و تقلید یکی را برگزینند و این نخستین گام آزادی در مقوله اجتهاد و تقلید است . آنان که آزادانه تقلید را برمی‏گزینند نیز آزادند که از میان مراجع مطرح در زمان خود، یکی را برگزینند . گستره این آزادی تا بدانجا است که حتی مقلد مخیر است در برخی از فتاوا، که چارچوبه فقه به آن اجازه می‏دهد به فتوای مرجع دیگری غیر از مرجع تقلید خود رجوع کند .
از منظری دیگر، پذیرش مرجعیت از سوی مردم، پذیرشی است‏خردمندانه; چرا که خرد اقتضا می‏کند که هر فرد در صورت نیاز به هر علم و حرفه‏ای به خبره و کارشناس آن رجوع کند و متعبدانه فرامین و نظرات خبره هر کاری را پذیرا باشد . از سوی دیگر، چنین پذیرشی شالوده زندگی «مدنی‏» است و مدنیت و زندگی اجتماعی جز بر پایه تقسیم کار و علوم و حرفه‏های گوناگون پابرجا نخواهد بود; چرا که عمر کوتاه و گستره علوم چنین اجازه‏ای به فرد نمی‏دهد که در همه علوم و فنون به تبحر برسد . از این‏رو، فرد مجبور است در بسیاری از علوم و حرفه‏ها به دیگری رجوع کند . پایه‏های مقوله «اجتهاد و تقلید» علاوه بر مستندات دینی و روایی، از نظر عقلی چنان مستحکم و ریشه‏دار است که نیازی به تبیین فلسفه وجودی آن نیست .
آنچه این قلم در پی آن است نقش مرجعیت‏شیعی به عنوان عنصری محوری در عزت و افتخار سرزمین‏های اسلامی، به ویژه ایران زمین در حوزه‏های گوناگون سیاسی، اقتصادی، نظامی و . . . است . تاریخ مرجعیت‏شیعی، بویژه در یک صد سال اخیر گویای این واقعیت است که نهاد مرجعیت نه تنها نقش محوری در بالندگی و پویایی فقه شیعی و پاسخ به نیازهای علمی به موازات پیشرفت‏های صنعتی داشته، بلکه «بیت مرجعیت‏» نماد استقلال و عزت، پایگاه آزاد مردان و پناهگاه محرومان و مستضعفان به شمار رفته و می‏رود .
برای سرافرازی این نهاد مقدس همین بس، که مراجع تقلیدی همچون شیخ فضل‏الله چوبه دار را بر به اهتزاز درآوردن بیرق بیگانگان بر بام خود ترجیح داده و هیچ گاه به مردم و ملت‏خود خیانت نکرده و پای هیچ قرارداد ننگین را امضا نکرده‏اند . حرکت‏های غرورآفرین نهاد مرجعیت، بویژه در تاریخ معاصر در سازماندهی نظامی بر علیه اشغال‏گران، استعمار و استبدادستیزی، ساماندهی سیاسی، ایجاد مردم‏سالاری دینی، دفاع از استقلال اقتصادی، دفاع از فرهنگ‏ها و سنت‏های اسلامی و بومی و ایجاد امنیت اجتماعی برای آحاد مردم به گونه‏ای است که حتی دشمنان منصف نیز در برابر آن سرتعظیم فرود می‏آورند .

مرجعیت و مبارزه با اشغال‏گران

به دنبال امضای عهدنامه ننگین گلستان و جداشدن بخش‏هایی از سرزمین‏های اسلامی، دولت روس تجاوز خود را به سایر مناطق کشور ایران آغاز کرد و درصدد برآمد تا تبریز و شهرهای دیگر شمالی کشور را از ایران جدا کند . در این‏جا بود که مراجع و علما، مردم را به دفاع از سرزمین ایران ترغیب نمودند .
بخشی از فتوای جهاد آیت‏الله سید علی طباطبایی چنین است:
«. . . عموم مکلفان و مسلمانان، خواه دور از مرزها باشند یا مرزنشین، به کفار نزدیک باشند یا دور، که موافق حکم الهی و شرع حضرت رسالت پناه به جد و جهد تمام به اندازه توانایی و قدرت به دفع کفار لئیم بپردازند و واجبی را که تمام واجبات و مستحبات بسته به آن است، متروک نسازند . . .» (1)
فرازی از فتوای آیت الله کاشف الغطا در این مقطع زمانی نیز چنین است:
«. . . ای اهل ایران، از عراق و فارس و آذربایجان و خراسان آماده شوید به جهاد کفار لئیم و برآورید تیغ‏ها از نیام برای حفظ کیان اسلام; و درآیید در مسلک یاوران پروردگار ملک علام و جهاد کنید به دفع کفار، از شریعت‏سید انام - علیه و آله الصلوة و السلام - و طریق المؤمنین و سیدالوصیین‏علیه السلام‏» (2)
در این مقطع زمانی حضرت آیت‏الله مجاهد، که به همراه آیت‏الله محمدجعفر استرآبادی، شهید مولی محمدتقی برغانی، میرزا عبدالوهاب قزوینی و ملا احمد نراقی لباس رزم به تن کرده بود و در صفوف مدافعان ایران زمین در جبهه حضور داشت، فتوایی چنین صادر کرد:
«هنگامی که دشمنان کافر بر مسلمانان حمله‏ور شوند و سرزمین‏های اسلامی را برای فتح و تسخیر و سلطه یافتن زیر پا نهند، بر مسلمانان جهاد با آنان و دفع آنان و حفظ ساحت اسلام واجب است .» (3)
فتوای فقها و مراجع شیعی تنها در مورد دفاع از سرزمین‏های شیعه‏نشین در مقابل متجاوزین محدود نمی‏شود . در هنگام حمله ارتش فاشیست ایتالیا به لیبی، آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و شریعت اصفهانی در سال 1329 ق فتوایی صادر کرده‏اند که بخشی از آن چنین است:
«. . . اکنون ارتش ایتالیا، طرابلس را اشغال کرده، مناطق مسکونی را از میان برده و مردان و زنان و کودکانشان را کشته است . وظیفه جهاد خود را در راه خدا انجام دهید و متحد گردید و از صرف مال خود در این راه دریغ نورزید .» (4)
آیت‏الله سید محمدکاظم یزدی نیز فتوایی بدین مضمون صادر کرد: «واجب است مسلمانان به دفاع از طرابلس در مقابل ایتالیا و از ایران در قبال روس بپردازند .» (5)
در پی اشغال بوشهر توسط نیروهای اشغال‏گر و حرکت دو هزار نیروی انگلیسی به سوی لارستان، آیت‏الله سید عبدالحسین لاری فتوایی را صادر کرد که به حرکت مردمی بر علیه این نیروها و وادار کردن آنان به عقب‏نشینی از سرزمین‏های ایران انجامید . بخشی از این فتوا چنین است:
«. . . حسب الاحکام ملک علام و حجج اسلام و امام علیه‏السلام و الامقام و محکمات قرآن «یا ایها النبی جاهد الکفار و المنافقین‏» ، «ومن یتولهم منکم فانه منهم‏» اعلان به هر جا و هرکس از فرق شش‏صد کرور مسلمین داخله و خارجه، حتی بر حبیبان و نسوان، واجب فوری است جهاد و دفاع در برابر این کفار و اعوان این کفار .» (6)

مرجعیت و مبارزه با استعمار خارجی

انگلستان، که به بهانه حمایت از کمپانی هند شرقی نیروهای خود را به هندوستان گسیل و آن سرزمین را به مستعمره خود تبدیل کرد، پس از قرارداد تالبوت که شاه امتیاز انحصار توتون و تنباکو را به مدت پنجاه سال به شرکت انگلیسی تالبوت سپرد، دویست هزار نیرو را وارد ایران نمود و با ایجاد مراکز فساد، ساختن کلیسا و تاسیس محله‏های فرنگی‏نشین بر آن بود تا ایران را نیز به بهانه حمایت از شرکت انگلیسی تالبوت به سرنوشت هندوستان دچار سازد . علمای بسیاری چون مجاهد سیدعلی‏اکبر فال اسیری در شیراز و میرزا جواد مجتهد تبریزی در آذربایجان و حاج شیخ محمدتقی (آقا نجفی) و شیخ محمدعلی و ملا باقر فشارکی، در برابر قرارداد شاه ایستادند که شاه توسط عمال خود به تبعید علما پرداخت .
میرزای شیرازی مرجع تقلید وقت‏شیعیان جهان با یک سطر سرزمین ایران را از حلقوم استعمار پیر انگلیس بیرون کشید . متن آن فتوا چنین بود:
«بسم الله الرحمن الرحیم . الیوم استعمال تنباکو و توتون، بای نحو کان، در حکم محاربه با امام زمان - صلوات الله و سلامه علیه - است .» (7)
پس از اشغال عراق توسط انگلیس و ملحق کردن این سرزمین به مستعمرات خود، علما و مراجع در گام نخست‏بر آن شدند تا با استفاده از راه‏کارهای مسالمت‏آمیز و قانونی عراق را از حلقوم انگلیس بیرون کشند . این حرکت مراجع و علما به تبعید برخی از علما و فرزندان مراجع چون محمدرضا شیرازی فرزند آیت‏الله شیرازی به هندوستان منجر شد .
دو فتوای مراجع تقلید وقت، مجوز رسمی برای آغاز نهضت مسلحانه مردم عراق بر علیه استعمارگران انگلیسی را صادر و به بیرون کردن آن‏ها انجامید .
فتوای میرزا محمدتقی شیرازی چنین است:
«مطالبه حقوق بر عراقیان واجب است و بر آنان است در ضمن درخواست‏های خویش، رعایت آرامش و امنیت را بنمایند و در صورتی که انگلستان از پذیرش درخواست‏هایشان خودداری ورزد، جایز است‏به قوه دفاعی متوسل شوند .» (8)
بخشی از فتوای سید ابوالحسن اصفهانی در این خصوص نیز چنین است:
«. . . بر همه ما واجب و لازم است که سرزمین عراق را که مشاهده ائمه‏علیهم السلام و مراکز دینی ما در آن جا است از تسلط کفار حفظ نموده و از نوامیس دینی آن دفاع کنیم . من شما را بر این موضوع دعوت کرده، ترغیب می‏نمایم . خداوند ما و شما را برای خدمت‏به اسلام و مسلمین موفق فرماید .» (9)

مرجعیت و مبارزه با استبداد داخلی

مبارزه مرجعیت ‏با استبداد داخلی در تاریخ معاصر از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است، نهاد مرجعیت در این دوران، همواره به عنوان پناهگاه محرومان و مستضعفان و کسانی بوده است که مورد ستم دولتمردان دولت‏های جور قرار می‏گرفتند .
عدم کفایت‏سیاسی شاهان قاجار، از دست رفتن مناطقی از ایران زمین، ظلم و جور خوانین وابسته به قاجار و تلاش برای سرکوب مشروطیت در ایران از سوی محمدعلی شاه، موجب صدور فتوای مرجع بزرگ آخوند خراسانی، به همراه دو مرجع تقلید دیگر شیعیان و در نتیجه رویگردانی مردم از سلسله قاجار می‏شود . فتوای این مراجع بزرگ چنین است:
«به عموم ملت‏حکم خدا را اعلام می‏داریم: الیوم، همت در دفع این سفاک جبار و دفاع از نفوس و اعراض و اموال مسلمین از اهم واجبات و دادن مالیات به گماشتگان او از اعظم محرمات است .» (10)
حضرت آیت‏ الله سید عبدالحسین موسوی لاری نیز در خصوص انحلال استبداد داخلی چنین فتوا می‏دهد: «واجب است تبدیل سلطنت امویه قاجاریه به دولت‏حقه اسلامیه‏» (11)
هنگام حاکمیت انگلیس‏ها در عراق، مرجعیت‏شیعی در راستای ساماندهی سیاسی و نامشروع دانستن عوامل مرتبط به بیگانگان فتاوایی صادر کردند . یکی از این فتاوا، فتوای آیت‏الله محمدمهدی خالصی است . متن بسیار کوتاه این فتوا چنین بود:
«داخل شدن در پست‏های دولتی حرام است و به مثابه همکاری با کافران می‏باشد .» (12)
حرکت ضد استبدادی و ضد دیکتاتوری مرجعیت‏شیعی تا بدانجا بود که شهید محمدباقر صدر در اقدامی شجاعانه، که سرانجام جان خود را نیز بر سر حرکت‏های ضد استبدادی خود از دست داد، فتوای حرمت وارد شدن به حزب بعث را صادر کرد:
«بسم الله الرحمن الرحیم . به اطلاع عموم مسلمانان می‏رساند که پیوستن به حزب بعث تحت هر عنوانی شرعا حرام است و هرگونه همکاری با آن به منزله یاری ظالم و کافر و دشمنی با اسلام و مسلمین است .» (13)

ادامه دارد ...

پی ‏نوشت ها :

1و3 . سیدحمید میرخندان، سید محمد مجاهد، پیشاهنگ جهاد، ص 95 - 97/ص 99
4و5 . محمد اصغری‏نژاد، میرزا محمدتقی شیرازی، سروش استقلال، ص 61/ص 62
6 . سید علی‏رضا سیدکباری، سیدعبدالحسین لاری، پیشوای تنگستان، ص 84
7 . سیدابوالحسن مطلبی، نور علم، دوره چهارم، شماره هفتم و هشتم
8 . محمد اصغری‏نژاد، میرزا محمدتقی شیرازی، سروش استقلال، ص 97
9 . محمد اصغری‏نژاد، سید ابوالحسن اصفهانی، شکوه مرجعیت، ص 81
10 . محمدرضا سماک امانی، آخوند خراسانی، آفتاب نیمه شب، ص 70
11 . سید علی‏رضا سیدکباری، سید عبدالحسین لاری، پیشوای تنگستان، ص 84
12 . محمد اصغری نژاد، محمدمهدی خالصی، خصم استثمار، ص 100
13 . حسن ابراهیم‏زاده و محمد عابدی، پیکار با منکر، ص 207


منبع: مجله دیدار آشنا